Kazandıklarımızı Koruyabiliyor muyuz?

Kar etmek üzere kurulan ticari işletmeler bu amaçlarına ulaşmak için büyük mücadeleler vermektedir. Ancak, ticari faaliyetlerin kar ile sonuçlanması tek başına bu amacın gerçekleşmesi için yeterli olmamaktadır. Kar ile sonuçlanan faaliyetlerden oluşan alacakların zamanında tahsil edilmesi, şirket varlıklarının korunması da amacın olmazsa olmaz unsurları olarak karşımıza çıkmaktadır. İşletmeler ticari yaşamlarını sürdürürken bir yandan ticari etik ve rekabet hukuku gibi konularla uğraşırken, bir yandan da varlıklarını korumak için büyük çabalar sarf etmek zorunda kalmaktadırlar.
İşletmelerin ticari faaliyetlerinde karşı karşıya kaldıkları önemli sorunlardan biri olan çalışan hileleri günümüzde önemli bir gündem olarak karşımıza çıkmaktadır. Birçok işletmenin ticaret hayatından çekilmesi ile sonuçlanan vahim durumlara sebep olan çalışan hileleri ile bir yazı serisi ile sizi bilgilendiriyor olacağız. Bu sayıda hile ilgili genel bilgilendirme ile konumuza giriş yapacak sonraki sayılarda da hile konusunu detaylı bir şekilde irdeleyerek bu konuda farkındalık oluşturmaya devam edeceğiz.
Uluslararası Hile İnceleme Uzmanları Derneği’nin (ACFE) 2004 yılından beri her iki yılda bir yaptığı çalışan hileleri anketi çalışan hileleri ile ilgili oldukça detaylı ve dikkat çekici bilgiler sunmaktadır. 2018 yılında yayınlanan son raporda 2.690 çalışan hilesi incelenmiş ve bu vakalarda şirketlerin toplam 7 Milyar dolar kaybettiği ortaya konulmuştur. Tüm ACFE anketlerinde görüleceği üzere işletmeler varlıklarının %4 ile 6’sını çalışan hileleri ile kaybetmektedir. Dünya ticaretini dikkate aldığımızda trilyon dolarlık bir tutar karşımıza çıkmaktadır. Kariyerinin büyük bir bölümünü denetim faaliyetlerinde geçirmiş biri olarak ülkemizde de işletmelerin en büyük sorununun çalışan hilesi olduğunu kolaylıkla söyleyebilirim. Maalesef kayıt dışı ticaret başta olmak üzere birçok husus çalışan hilelerinin meydana gelmesine neden olmaktadır. Meydana gelen bu hileler maalesef şirketlerde önemli hasarlara yol açmakta hatta bazen şirketin ticari hayatının sonunu getirmektedir. Hemen hemen hepimiz iş hayatında bir çalışan hilesi vakasına şahit olmuşuzdur. Bunlar bazen çok basit bir hile iken bazıları gazetelere çıkan büyük olaylar olmuştur.
Tabi çalışan hilesi diye ifade ettiğimiz mesele yalnızca çalışanlar tarafından gerçekleştirilmemektedir. Şirket ortakları da bizzat kendi şirketlerinde çeşitli hileler yapabilmektedirler. Özellikle finansal darboğaz yaşayan şirketler, çok ortaklı şirketler ve halka açık şirketlerde karşımıza çıkan bu vakalarda çok daha büyük rakamlara ulaşan zararlar oluşmaktadır.
Kaç tür çalışan hilesi vardır? Aynı ankete göre üç temel çalışan hilesi türü bulunmaktadır. Yolsuzluklar, varlıkların kötüye kullanılması ve yanıltıcı finansal raporlamalar. Yanıltıcı finansal raporlamalar genellikle tepe yönetim ve şirket ortakları tarafından gerçekleştirilen ve yüksek tutarlı kayıplara sebep olan hile türüdür. Yolsuzluk ve varlıkların kötüye kullanılması hile türleri ise daha çok çalışanlar tarafından gerçekleştirilen ve nispeten düşük tutarlı hilelerdir.
İşletmeleri bekleyen bu büyük riskten korumak için ne yapmak gerektiğine bakacak olursak; maalesef dünyanın hiçbir yerinde çalışan hilelerinin % 100 önlenmesi mümkün değildir. Ancak hile riskini azaltmak ya da hile meydana geldiğinde erkenden tespit etmek için birçok mekanizmanın kurulması mümkündür. Hileyi azaltmak için öncelikle resmi ve etik ticaret yapılmalıdır. Bu gerçekten bu işin en önemli maddesidir. Bundan sonra işletmelerin etkin iç kontrol sistemleri ve etkin insan kaynakları departmanlarına sahip olması gerekir. İşe alım sürecinde personele yapılan test ve kontroller ile riskli adayların işe alınması önlenebilir ve ayrıca kurulan etkin iç kontrol sistemleri hile fırsatları ortadan kaldırabilir.
Büyük emekler vererek kurduğumuz ticari yapılarımızı her zaman sürdürülebilir sistemlerle güçlendirmemiz gerekmektedir. İşletmeleri içten içe yiyen bir hastalık diye ifade edebileceğimiz çalışan hileleri etkin sistemlerle azaltılmakta, hatta bazen önlenmektedir. Sonraki yazılarda hile yapan çalışan profili, hile yapılan şirket detayları, hilenin tespit şekilleri ve hile üçgeni gibi detaylarla devam ediyor olacağım.